අප ජීවත් වන්නේ තොරතුරු වේගයෙන් ගලා යන යුගයක වුවද, එම තොරතුරුවල සත්ය අසත්යතාව වෙන්කර හඳුනා ගැනීම වෙනදාට වඩා අසීරු වී තිබේ. සෑම වසරකම අප්රේල් 02 වැනිදාට යෙදෙන ‘ජාත්යන්තර කරුණු විමසීමේ දිනය’ (International Fact-Checking Day) අපට සිහිපත් කරන්නේ සත්යය සහ නිරවද්යතාවය රැකගැනීම වෘත්තිකයන්ට පමණක් නොව, අප සැමට ඇති වගකීමක් බවයි.
කරුණු විමසීමේ දිනයේ ආරම්භය
අසත්ය තොරතුරු (Misinformation) සමාජයට සිදුකරන හානිය අවම කිරීම සඳහා ලොව පුරා විසිරී සිටින කරුණු විමසන්නන්ගේ (Fact-checkers) මෙහෙවර අගය කරමින් 2016 වසරේදී ජාත්යන්තර කරුණු විමසීමේ ජාලය (IFCN) විසින් මෙම දිනය ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. මෙවර සමරනු ලබන්නේ එහි 10 වන සංවත්සරයයි.
AI තාක්ෂණය සහ තොරතුරු ලෝකයේ අභියෝගය
වර්තමානයේ කෘතිම බුද්ධිය හෙවත් AI මගින් නිර්මාණය කරන ලද තොරතුරු අන්තර්ජාලය පුරා සීඝ්රයෙන් පැතිර යයි. විශේෂයෙන්ම යුධමය වාතාවරණයක් පවතින අවස්ථාවලදී මෙය බරපතල තර්ජනයක් වී තිබේ.
නිදසුනක් ලෙස, පසුගිය පෙබරවාරි 28 වැනිදා ආරම්භ වූ ඉරාන යුද්ධය ආශ්රිතව AI මගින් නිපදවන ලද අතිවිශාල අසත්ය ඡායාරූප සහ වීඩියෝ ප්රමාණයක් හඳුනාගෙන ඇත. කිසිදා සිදු නොවූ බෝම්බ ප්රහාරවල වීඩියෝ දර්ශන, අත්අඩංගුවට ගත් බව කියන සොල්දාදුවන්ගේ ව්යාජ රූප සහ ලෙගෝ (Lego) කුට්ටි වැනි කාටූන් ස්වරූපයෙන් පෙන්වන ප්රචාරක වීඩියෝ පවා මේ අතර වේ. එක් වාර්තාවකට අනුව, මෙවැනි ව්යාජ අන්තර්ගතයන් ප්රචාරය කළ සමාජ මාධ්ය ගිණුම් කිහිපයක් පමණක් බිලියනයකට අධික නැරඹුම් වාර සංඛ්යාවක් ලබාගෙන ඇත.
ව්යාජ AI නිර්මාණ හඳුනා ගන්නේ කෙසේද?
ඩිජිටල් ලෝකයේ සැබෑ රූප සහ AI රූප වෙන්කර හඳුනා ගැනීමට කරුණු විමසන්නන් උපදෙස් කිහිපයක් ලබා දෙයි:
- දෘශ්ය ඉඟි කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන්න: මුල් කාලයේ AI රූපවල ඇඟිලි ප්රමාණය වැරදීම වැනි පැහැදිලි දෝෂ තිබුණද, දැන් එම තාක්ෂණය දියුණු වී ඇත. එහෙත්, වීඩියෝවක ඇති වස්තූන් හිටිවනම අතුරුදහන් වීම, භෞතික විද්යා නියමයන්ට පටහැනි ක්රියාකාරකම් හෝ රූපවල ඇති අස්වාභාවික දිදුලන ස්වභාවය (Unnatural sheen) ගැන විමසිලිමත් වන්න.
- මූලාශ්රය සොයන්න: රූපයක් දුටු සැනින් එය විශ්වාස නොකර එහි මුල් මූලාශ්රය සොයන්න. ‘Reverse Image Search’ වැනි පහසුකම් භාවිතා කිරීමෙන් එම රූපය මීට පෙර වෙනත් අවස්ථාවක භාවිතා වූවක් ද නැද්ද යන්න සොයාගත හැකිය.
- විශේෂඥ මතය විමසන්න: පිළිගත් මාධ්ය ආයතන හෝ කරුණු විමසීමේ නිරත වන නිල වෙබ් අඩවි මගින් අදාළ පුවත තහවුරු කර ඇත්දැයි බලන්න.
- තාක්ෂණයේ සහය ගන්න: Google Gemini වැනි යෙදුම් මගින් නිපදවන රූපවල ඇති ‘SynthID’ වැනි නොපෙනෙන සලකුණු (Watermarks) හඳුනා ගැනීමට තාක්ෂණික මෙවලම් පවතී.
- සීමාවන් හඳුනා ගන්න: කිසිවක් හුවමාරු කිරීමට පෙර මොහොතක් නතර වී සිතන්න. ඔබේ හැඟීම් අවදි කරන පුවත් හුවමාරු කර ගැනීමට මිනිසුන් පෙළඹෙන බව අසත්ය තොරතුරු පතුරවන්නන් දනී.
සත්යය රැකගැනීම අපේ වගකීමකි
කරුණු විමසීමේ දිනය යනු එක් දිනකට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. වඩාත් දැනුවත් සහ ඔරොත්තු දෙන සමාජයක් ගොඩනැගිය හැක්කේ අප සැමදෙනාම වගකීම් සහගතව තොරතුරු පරිශීලනය කරන්නේ නම් පමණි. මතක තබා ගන්න, #FactsMatter (සත්යය වැදගත් වේ).
