නේපාලය සහ චීනය අතර හිමාල දේශසීමාවේ අගෝස්තු 26 වැනිදා සිදුවූ දැවැන්ත හදිසි ගංවතුරට හේතුව මුලින් සැක කළ පරිදි භූමිකම්පාවක් නොව, ඉහළ කඳුකරයේ සිදුවූ ග්ලැසියර කඩා වැටීමක් සහ එය සමඟ ගලා ආ අයිස්, ගල් හා සුන්බුන් බව නව විද්යාත්මක විශ්ලේෂණවලින් හෙළි වී තිබේ.
රසුආ දිස්ත්රික්කය සහ බෝටේකෝෂි ගංගා පද්ධතිය ආශ්රිත ප්රදේශ හරහා කඩා වැදුණු ජල හා සුන්බුන් රැල්ල කිලෝමීටර් 100කට ආසන්න දුරක් පහළට ගලා ගොස් ඇති අතර, මාර්ග, පාලම්, ගොඩනැගිලි, ජලවිදුලි පහසුකම් සහ දේශසීමා වෙළෙඳ මධ්යස්ථාන රැසකට දැඩි හානි සිදුව තිබේ.
මේ වනවිට නේපාලයේ මරණ සංඛ්යාව 489 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති අතර, තවත් 2,300කට වැඩි පිරිසක් පිළිබඳව තොරතුරු නොමැති බව නවතම වාර්තා සඳහන් කරයි. චීනයට අයත් ටිබෙට් ප්රදේශයේද පුද්ගලයන් පස්දෙනකු මියගොස් 558 දෙනකු අතුරුදන්ව ඇත.
මුලින් සැක කළේ 4.4ක භූමිකම්පාවක්
ගංවතුර ඇතිවූ අවස්ථාවේ දේශසීමාව ආසන්නයේ රික්ටර් මාපකයේ 4.4ක භූ කම්පන සංඥාවක් වාර්තා වී තිබිණි. ඒ අනුව මුලදී නේපාල බලධාරීන් සහ විශේෂඥයන් සැක කළේ එම භූකම්පනය හේතුවෙන් ග්ලැසියරයක් හෝ කඳු බෑවුමක් කඩා වැටීමෙන් විනාශකාරී ජල රැල්ල ඇතිවන්නට ඇති බවයි.
එහෙත් එක්සත් ජනපද භූ විද්යා සමීක්ෂණ ආයතනය සිදුකළ වැඩිදුර විශ්ලේෂණයකදී අනාවරණය වී ඇත්තේ එම භූ කම්පන සංඥාව සැබෑ භූමිකම්පාවකින් ඇති වූ එකක් නොවන බවයි. ග්ලැසියර හා පාෂාණ විශාල ප්රමාණයක් කඩා වැටීමේදී නිකුත් වූ භූ කම්පන ශක්තිය මැග්නිටියුඩ් 5.2ක භූකම්පනයකට සමාන වූ බව එම ආයතනය පවසයි.
කන්දකින් කඩා වැටුණු අයිස් සහ පාෂාණ
විද්යාඥයන්ගේ විශ්ලේෂණ අනුව ලැන්ග්ටැං ලිරුං කඳුකරයේ ග්ලැසියර සහිත ප්රපාතයකින් විශාල අයිස් හා පාෂාණ ස්කන්ධයක් කඩා වැටී තිබේ.
එම කඩා වැටීමෙන් ඇති වූ අයිස්, ගල් සහ රොන්මඩ වේගයෙන් පහළට ගලා ගොස් ලෙන්ඩේ ඛෝලා නදියට එක්වී දැවැන්ත සුන්බුන් ප්රවාහයක් නිර්මාණය කළ බව පර්යේෂකයන් පවසති. එම ප්රවාහය තත්පරයකට මීටර් 50කට ආසන්න වේගයකින් කිලෝමීටර් 20කට වැඩි දුරක් ගමන් කර තිබූ බවද විශ්ලේෂණවල සඳහන් වේ.
පසුව මෙම දැවැන්ත ප්රවාහය බෝටේකෝෂි සහ ත්රිශූලි ගංගා පද්ධති ඔස්සේ පහළට පැතිර ගොස් ඇති අතර, ගංගා නිම්න දෙපස පිහිටි ජනාවාසවලට ඒ සඳහා සූදානම් වීමට ප්රමාණවත් කාලයක් ලැබී නොමැත.
ස්වභාවික වේල්ලක් නිර්මාණය වුණාද?
මෙම ව්යසනයේ තවත් වැදගත් පැහැදිලි කිරීමක් වන්නේ කඩා වැටුණු අයිස් හා පාෂාණ නිසා ලෙන්ඩේ ගඟ තාවකාලිකව අවහිර වී ස්වභාවික වේල්ලක් නිර්මාණය වීමේ හැකියාවයි.
ගංගාව අවහිර වීමෙන් පිටුපස ජලය විශාල වශයෙන් රැස්වී පසුව එම ස්වභාවික බාධකය කැඩී ගියහොත්, එකවර විශාල ජල පරිමාවක් පහළට ගලා යා හැකිය. නේපාල බලධාරීන් මෙම ක්රියාවලිය ව්යසනයේ එක් ප්රධාන හැකියාවක් ලෙස සලකා තිබේ.
කෙසේ වෙතත්, මෙම ස්වභාවික වේල්ල නිශ්චිතවම නිර්මාණය වූ බවට තවමත් ප්රමාණවත් සාක්ෂි නොමැති බව ඇතැම් විශේෂඥයන් පෙන්වා දී තිබේ. ගංවතුරට පෙර ලෙන්ඩේ ගඟේ ජල මට්ටම අසාමාන්ය ලෙස පහළ ගිය බවට පැහැදිලි සාක්ෂි නොමැති බැවින්, ග්ලැසියර හා පාෂාණ කඩා වැටීමෙන්ම දැවැන්ත ජල හා සුන්බුන් ප්රවාහය ඇතිවූවා විය හැකි බවද විශේෂඥ මතයක් පවතී.
දෙවැනි ජල රැල්ලක් ගැනත් බියක්
ව්යසනය අවසන් වී නැති බවටද විශේෂඥයන් අනතුරු අඟවති.
කඳු කඩා වැටීමෙන් සහ ගංගා අවහිර වීමෙන් දේශසීමා කලාපයේ තාවකාලික ජලාශ සහ නව ජල එකතු වීම් කිහිපයක් ඇතිව ඇති අතර, ඒවා යළි බිඳී ගියහොත් තවත් ජල රැලි පහළ ප්රදේශවලට පැමිණිය හැකිය.
අගෝස්තු 28 වැනිදා නේපාල-චීන දේශසීමාවේ ගොඩනැගුණු ජලාශයක් පිටාර ගැලීම නිසාද නව ගංවතුරක් ඇතිවීමේ අවදානමක් මතුව තිබූ අතර, ඒ හේතුවෙන් ගලවා ගැනීමේ කටයුතු තාවකාලිකව නවතා තිබුණි. පසුව මෙහෙයුම් යළි ආරම්භ කර ඇත.
දේශගුණික විපර්යාසයටත් ඇඟිල්ල
මෙම විශේෂිත ග්ලැසියර කඩා වැටීම දේශගුණික විපර්යාසය නිසාම සිදුවූවක් බව තවමත් නිශ්චිතව තහවුරු කර නැත. එහෙත් හිමාලයේ වේගවත් උණුසුම් වීම ග්ලැසියර සහ කඳු බෑවුම් අස්ථාවර කිරීමට දායක විය හැකි බව විද්යාඥයෝ පවසති.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානයට අනුව පසුගිය වසර 30කට වැඩි කාලය තුළ නේපාලය සිය අයිස් පරිමාවෙන් තුනෙන් එකකට ආසන්න ප්රමාණයක් අහිමි කරගෙන ඇති අතර, පසුගිය දශකයේ ග්ලැසියර දියවීම පෙර දශකයට සාපේක්ෂව සියයට 65කින් වේගවත් වී තිබේ.
ඒ නිසා අද සිදුවෙමින් පවතින්නේ එක් හදිසි ගංවතුරක් පමණක් නොව, වේගයෙන් වෙනස්වන හිමාල පරිසර පද්ධතියක අනතුරු ඇඟවීමක් ලෙසද සැලකිය හැකිය.
අයිස් දියවෙයි. කඳු බෑවුම් අස්ථාවර වෙයි. ග්ලැසියරවල හැඩය වෙනස් වෙයි. ගංගා මාර්ග අවහිර වී යළි එකවර විවෘත වෙයි. ඒ සෑම ක්රියාවලියක්ම පහළ නිම්නවල ජීවත් වන ජනතාවට හදිසි ව්යසනයක් බවට පත්විය හැකිය.
නේපාලයේ මෙම ව්යසනයේ සැබෑ පාඩම එයයි. හිමාලයේ ඉහළින් සිදුවන වෙනස, පහළින් ජීවිතවලට විනාශයක් බවට පත්වීමට ගත වන්නේ පැය කිහිපයක් පමණි.
