ලෝක මාධ්ය නිදහස් දිනය අදට (මැයි 03) යෙදී ඇති අතර, ගෝලීය වශයෙන් මාධ්ය නිදහස දරුණු පසුබෑමකට ලක්ව ඇති බව යුනෙස්කෝ සංවිධානය සහ ජාත්යන්තර මාධ්යවේදීන්ගේ සම්මේලනය (IFJ) අනතුරු අඟවයි.
1993 වසරේදී එක්සත් ජාතීන්ගේ මහා මණ්ඩලය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද ලෝක මාධ්ය නිදහස් දිනය මෙවර සමරනු ලබන්නේ මාධ්ය නිදහස සම්බන්ධයෙන් “ඛේදජනක” වාතාවරණයක් පවතින පසුබිමක ය. යුනෙස්කෝ සංවිධානයේ 2022-2025 ලෝක ප්රවණතා වාර්තාවට අනුව, 2012 වසරින් පසු මාධ්ය නිදහස සියයට 10ක වේගවත් පසුබෑමකට ලක්ව තිබේ. මෙම තත්ත්වය ලෝක යුද්ධ සමයන්හිදී සහ සීතල යුද්ධ සමයේ පැවති අස්ථාවරත්වයට සමාන බව එම වාර්තාව පෙන්වා දෙයි.
මාධ්යවේදීන් ඉලක්ක කිරීම සහ මර්දනය
ජාත්යන්තර මාධ්යවේදීන්ගේ සම්මේලනය (IFJ) පවසන පරිදි, 2025 වසරේදී පමණක් රාජකාරිය ඉටුකිරීමේදී මාධ්යවේදීන් 128 දෙනෙකු සිය ජීවිත පූජා කර ඇති අතර, 2026 වසරේ මේ දක්වා කාලය තුළ තවත් 9 දෙනෙකු මියගොස් ඇත. විශේෂයෙන් යුක්රේනය, පලස්තීනය, ලෙබනනය සහ සුඩානය වැනි යුද කලාපවල මාධ්යවේදීන් ආරක්ෂා කරනවා වෙනුවට ඔවුන් සෘජුවම ඉලක්ක කිරීම (Targeting) කණගාටුදායක තත්ත්වයක් බව IFJ අවධාරණය කරයි.
මාධ්යවේදීන්ට එල්ල වන බලපෑම් හේතුවෙන් ලොව පුරා “ස්වයං වාරණය” (Self-censorship) සියයට 60කින් පමණ ඉහළ ගොස් ඇත. මීට අමතරව, රාජ්ය මට්ටමින් සිදුකරන ඔත්තු බැලීම් (Spyware) සහ තාක්ෂණික නිරීක්ෂණ හරහා මාධ්යවේදීන්ගේ තොරතුරු මූලාශ්රවල ආරක්ෂාව දැඩි තර්ජනයකට ලක්ව ඇති බව වාර්තා වේ.
කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) සහ නව තර්ජන
මාධ්ය ක්ෂේත්රය මුහුණ දෙන අලුත්ම තර්ජනය ලෙස කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) හඳුනාගෙන ඇත. වැරදි තොරතුරු ප්රචාරය කිරීම, අනන්යතා සොරකම් කිරීම සහ සදාචාරාත්මක ප්රමිතීන්ගෙන් තොරව මාධ්යවේදීන් වෙනුවට ස්වයංක්රීය මෙවලම් ආදේශ කිරීම හරහා ප්රජාතන්ත්රවාදය අනතුරේ හෙළන බවට IFJ චෝදනා කරයි.
සමරු උත්සව සහ අනාගත දැක්ම
මෙවර ලෝක මාධ්ය නිදහස් දින ප්රධාන සැමරුම සැම්බියාවේ ලුසාකා නුවරදී පැවැත්වෙන අතර, එහිදී මාධ්යවේදීන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ තාක්ෂණික භාවිතයන් පිළිබඳව පුළුල් සාකච්ඡා පැවැත්වීමට නියමිතය. එමෙන්ම, ජාත්යන්තර මාධ්යවේදීන්ගේ සම්මේලනයේ ශත සංවත්සර මහා සම්මේලනය මැයි 04 සිට 07 දක්වා ප්රංශයේ පැරිස් නුවරදී පැවැත්වෙන අතර එහිදී මාධ්ය නිදහසේ ඉදිරි ගමන්මඟ පිළිබඳ තීන්දු තීරණ ගැනීමට නියමිතව ඇත.
ජාත්යන්තර මාධ්යවේදීන්ගේ සම්මේලනයේ මහලේකම් ඇන්තනි බෙලන්ජර් ප්රකාශ කරන්නේ, “මාධ්යවේදියෙකුට එල්ල කරන ප්රහාරයක් යනු පුරවැසියාට තොරතුරු ලැබීමේ අයිතියට එල්ල කරන ප්රහාරයක්” බවයි. එම නිසා මාධ්යවේදීන් ආරක්ෂා කරන සහ සයිබර් ඔත්තු බැලීම් තහනම් කරන නීති පද්ධතියක අවශ්යතාව ඔහු අවධාරණය කරයි.
ශ්රී ලංකාවේ තත්ත්වය සහ පවතින ගැටලු
මෙම ගෝලීය අභියෝග මධ්යයේ ශ්රී ලංකාවේ මාධ්ය නිදහස පිළිබඳව ද විශේෂ අවධානයක් යොමු වී ඇත. පසුගිය දශක කිහිපය තුළ මෙරට මාධ්යවේදීන්ට එල්ල වූ තර්ජන, ප්රහාර සහ අතුරුදන්වීම් සම්බන්ධයෙන් පූර්ණ වගවීමක් සහ නීතිමය ක්රියාමාර්ග ගැනීම පිළිබඳ ගැටලු තවමත් පවතින බව සමාජ සංවිධාන පෙන්වා දෙයි.
විශේෂයෙන්ම දේශපාලනික හා සමාජමය වශයෙන් සංවේදී කරුණු වාර්තා කරන මාධ්යවේදීන් හට මර්දනයේ බිය, නීතිමය පීඩනය සහ අන්තර්ජාල හිරිහැර (Online Harassment) අඛණ්ඩව එල්ල වන බව සඳහන් වේ.
මීට අමතරව, ආර්ථික අර්බුදය හේතුවෙන් බොහෝ මාධ්ය ආයතන මුහුණ දෙන මූල්ය අභියෝග ද ස්වාධීන මාධ්ය ක්ෂේත්රය දුර්වල කිරීමට හේතු වී ඇත.
ඩිජිටල් මාධ්ය ව්යාප්තියත් සමඟ අසත්ය තොරතුරු (Misinformation) ප්රචාරය වීම මහජන විශ්වාසය පළුදු කිරීමට බලපා තිබේ.
කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) හරහා සිදුවන තොරතුරු විකෘතිකරණය හඳුනාගැනීම මෙරට මාධ්ය ක්ෂේත්රයට අලුත් අභියෝගයක් වී ඇත.
මාධ්ය නිදහස පිලිබඳ ලෝක දර්ශකය
දේශසීමා රහිත මාධ්යවේදීයෝ (RSF) සංවිධානය මගින් වාර්ෂිකව නිකුත් කරනු ලබන ලෝක මාධ්ය නිදහස් දර්ශකයට අනුව, ශ්රී ලංකාව 2026 වර්ෂයේදී ස්ථාන 05ක් ඉදිරියට පැමිණ තිබීම සුවිශේෂී තත්ත්වයකි. ඒ අනුව 2025 වර්ෂයේදී 139 වන ස්ථානයේ පසු වූ ශ්රී ලංකාව මෙවර 134 වන ස්ථානය දක්වා ඉදිරියට පැමිණ ඇති අතර, පසුගිය වසරේ ලබාගත් ලකුණු 39.93ක ප්රමාණය මෙවර ලකුණු 40.77ක් දක්වා ඉහළ නංවා ගැනීමට සමත්ව තිබේ.
මෙම දර්ශකයේ පෙරමුණ ගැනීමට නෝර්වේ රාජ්යය සමත්ව ඇති අතර පිළිවෙළින් නෙදර්ලන්තය සහ එස්තෝනියාව දෙවන සහ තෙවන ස්ථාන ලබාගෙන ඇත. කෙසේ වෙතත්, එරිත්රියාව, උතුරු කොරියාව, චීනය සහ ඉරානය යන රටවල් මාධ්ය නිදහස අවම මට්ටමක පවතින රටවල් ලෙස දර්ශකයේ පහළම ස්ථානවල පසුවන බව එම වාර්තාව වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.
මාධ්යවේදීන්ගේ ආරක්ෂාව
ශ්රී ලංකාවේ ස්වාධීන මාධ්යවේදීන් සහ සිවිල් සංවිධාන මාධ්ය නිදහස වෙනුවෙන් පෙනී සිටියද, තොරතුරු වෙත ප්රවේශය සහ වගවීම ශක්තිමත් කිරීම සඳහා නීතිමය ආරක්ෂාව සහ මාධ්ය ආයතනවල ස්වාධීනත්වය වැඩිදියුණු කිරීම අත්යවශ්ය බව විශේෂඥයෝ පෙන්වා දෙති.
ලෝක පුවත්පත් නිදහස් දිනය ශ්රී ලංකාවට වැදගත් අවස්ථාවක් වන්නේ, ප්රකාශන නිදහස සහ ප්රජාතන්ත්රවාදය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා අවශ්ය පියවර පිළිබඳව නැවත සලකා බැලීමට මෙහිදී ඉඩ ලැබෙන බැවිනි. නිවැරදි තොරතුරු සහ විශ්වාසය ගොඩනැගීම තුළින් පමණක් සාමය සහ සංවර්ධනය තහවුරු කළ හැකි බව මෙම දිනයේදී නැවත අවධාරණය කෙරේ.
