ආර්ක්ටික් කලාපයේ දේශගුණික විපර්යාසයේ බලපෑම සමහර විට අප සිතනවාට වඩා සංකීර්ණය. අයිස් දියවීමෙන් සමහර සතුන්ට වාසස්ථාන අහිමි වන අතර, තවත් සතුන්ට මෙතෙක් වසා තිබූ ප්රදේශ විවෘත වේ.
නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ මුහුදු ප්රදේශය මේ වෙනස පැහැදිලිව පෙන්වන උදාහරණයකි. දශක ගණනාවක් පුරා සිදුකළ නිරීක්ෂණ, ගුවන් සමීක්ෂණ, නැව් ගමන් සහ චන්ද්රිකා මගින් සවි කළ උපකරණ ඔස්සේ ලබාගත් දත්ත අනුව, වසර ගණනාවක් අයිස් මගින් වෙන්ව තිබූ වෙරළබඩ මුහුදට විශාල බේලීන් තල්මසුන් කණ්ඩායම් දැන් පැමිණෙමින් සිටින බව විද්යාඥයෝ පෙන්වා දෙති.
මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ හම්ප්බැක් තල්මසුන්, ෆින් තල්මසුන් සහ මින්කේ තල්මසුන් විශේෂ තුන දැන් නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ වෙරළට ආසන්න මුහුදේ නිතිපතා ආහාර සොයමින් සිටීමයි. ඓතිහාසිකව එම ප්රදේශයේ මේ විශේෂ දක්නට ලැබුණේ ඉතා කලාතුරකිනි.
විද්යාඥයන්ගේ නවතම අධ්යයනයට අනුව 2024 වසරේදී අධ්යයන ප්රදේශයේ හම්ප්බැක් තල්මසුන් 3,898ක්, ෆින් තල්මසුන් 5,155ක් සහ මින්කේ තල්මසුන් 6,370ක් පමණ සිටි බවට ඇස්තමේන්තු කර තිබේ. මෙම ප්රදේශය ග්රීන්ලන්ත වෙරළේ සිට කිලෝමීටර් 50ක් පමණ දුරක් දක්වා, උතුරු අක්ෂාංශ 60° සිට 70° අතර මුහුදු කලාපයයි.
අයිස් තිබූ තැන දැන් විවෘත මුහුදක්
මෙම වෙනස පිටුපස ඇති ප්රධාන සාධක දෙක වන්නේ මුහුදු උෂ්ණත්වය ඉහළ යාම සහ ගිම්හාන මුහුදු අයිස් අඩුවීමයි.
අධ්යයනයට අනුව නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ මුහුදු මතුපිට උෂ්ණත්වයේ පැහැදිලි වෙනසක් 1990 දශකයේ අග භාගයේ සිට හඳුනාගත හැකි අතර, ගිම්හාන මාසවල සාමාන්ය උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශකයකින් පමණ ඉහළ ගොස් තිබේ. 2000 වසරෙන් පසු වෙරළ ආසන්නයේ පැවති ගිම්හාන මුහුදු අයිස් රටාවද විශාල ලෙස වෙනස් වී ඇත.
මීට පෙර අයිස් තට්ටු නිසා විශාල තල්මසුන්ට වෙරළබඩ ආහාර බිම් වෙත ළඟාවීම අපහසු විය. දැන් එම ස්වභාවික බාධකය දුර්වල වී ඇති බැවින්, කලින් ප්රවේශ විය නොහැකි මුහුදු ප්රදේශ තල්මසුන් සඳහා නව ආහාර බිම් බවට පත්ව තිබේ. පර්යේෂකයන් මෙම වේගවත් පරිසර පද්ධති වෙනස “බොරියල්කරණයක්” ලෙස හඳුන්වයි.
තල්මසුන් එන්නේ කෑම සොයාගෙන
මුහුද උණු වීම පමණක් මෙම කතාවේ හේතුව නොවේ. ආහාරයද මෙහි වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කරයි.
විශේෂයෙන් කැපලින් ලෙස හඳුන්වන කුඩා මත්ස්යයන්ගේ ව්යාප්තිය වෙනස් වී තිබේ. පර්යේෂණ අනුව ඉස්ලන්තය ආශ්රිත සාම්ප්රදායික ආහාර බිම්වලින් කැපලින් වඩාත් නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්ත තටාකය දෙසට ගමන් කරමින් සිටින බවට සාධක ඇත. ඒ සමඟ ක්රිල් වැනි කුඩා මුහුදු ජීවීන්ද තල්මසුන්ට පහසුවෙන් ලැබෙන ආහාර සම්පතක් වී ඇත.
මින්කේ තල්මසුන්ගේ ආමාශ අන්තර්ගතයන් තුළ කැපලින් හඳුනාගෙන ඇති අතර, ෆින් සහ හම්ප්බැක් තල්මසුන්ද කැපලින් සහ ක්රිල් ආහාරයට ගන්නා බව පර්යේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
මෙම තල්මසුන් මාස හතරකට ආසන්න කාලයක් නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ රැඳී සිටින බව ගණනය කර ඇති අතර, එම කාලය තුළ ඔවුන් එක්ව පරිභෝජනය කරන මත්ස්ය සහ ක්රිල් ප්රමාණය වසරකට ටොන් මිලියනයකට ආසන්න බව අධ්යයනයෙන් ඇස්තමේන්තු කර ඇත.
ඒ කියන්නේ තල්මසුන්ගේ පැමිණීම අලුත් සතුන් කිහිප දෙනකු පැමිණීමක් පමණක් නොව, මුළු ආහාර දාමයටම බලපාන විශාල වෙනසක් බවයි.
“හොඳ” දේශගුණික විපර්යාසයක්ද?
මෙහිදී වැදගත් ප්රශ්නයක් මතුවේ. අයිස් දියවීමෙන් තල්මසුන්ට නව ආහාර බිම් ලැබෙනවා නම්, දේශගුණික විපර්යාසය ඔවුන්ට වාසියක්ද?
විද්යාඥයන් පවසන්නේ එය එතරම් සරල නොවන බවයි.
මෙම වෙනස මගින් තල්මසුන්ට නව අවස්ථා ලැබුණද, උතුරු ආක්ටික් කලාපයට විශේෂිත වෙනත් සතුන්ට එය හානිකර විය හැක. විශේෂයෙන් නාර්වල් සහ බෙලුගා වැනි අයිස් හා ශීත මුහුදු පරිසරයට වඩාත් සම්බන්ධ විශේෂවල වාසස්ථාන වෙනස් වෙමින් පවතින බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙති.
එබැවින් එක් විශේෂයකට විවෘත වන මුහුදු ප්රදේශයක් තවත් විශේෂයකට අහිමිවන වාසස්ථානයක් විය හැක.
තල්මසුන් වැඩිවුණාද? නැත්නම් ස්ථාන මාරුවක්ද?
තවත් වැදගත් කරුණක් වන්නේ 2024 දී හඳුනාගත් විශාල තල්මසුන් සංඛ්යාව එම විශේෂවල සමස්ත ගෝලීය හෝ කලාපීය ජනගහනය විශාල වශයෙන් වැඩිවීමක් නිරූපණය කරන්නේද යන්න තවමත් පැහැදිලි නොවීමයි.
පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙන්නේ මෙය නව ජනගහන වර්ධනයක් වෙනුවට වෙනත් ප්රදේශවල සිට සිදුවන කලාපීය ස්ථාන මාරුවක් විය හැකි බවයි. ඒ නිසා නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ තල්මසුන් වැඩිවීම පමණක් පදනම් කරගෙන සමස්ත විශේෂය “වර්ධනය වෙමින් පවතී” යන නිගමනයකට පැමිණිය නොහැක.
විද්යාඥයන් මෙය හඳුනාගත්තේ කොහොමද?
මෙම අධ්යයනය දශක ගණනාවක දත්ත එකට සම්බන්ධ කර ගත් පර්යේෂණයකි.
2015 සහ 2024 වසරවල ක්රමානුකූල ගුවන් සමීක්ෂණ සිදුකර ඇති අතර, නැව් මගින් සිදුකළ පැරණි සමීක්ෂණවල දත්තද ඒ සමඟ එක්කර ඇත. තවද හම්ප්බැක් තල්මසුන් 9 දෙනකුට සහ ෆින් තල්මසුන් 6 දෙනකුට චන්ද්රිකා සම්බන්ධක උපකරණ සවි කර ඔවුන්ගේ ගමන් මාර්ග නිරීක්ෂණය කර තිබේ. ප්රදේශයේ ඉනුයිට් දඩයම්කරුවන්ගෙන් ලැබුණු දේශීය දැනුමද පර්යේෂණයට උපකාර වී ඇත.
එම සියලු දත්ත එකට ගත් විට, මෙය හුදෙක් තල්මසුන් කිහිප දෙනකුගේ හැසිරීම් වෙනසක් නොව, මුහුදු පරිසර පද්ධතියම වෙනස් වන බවට පෙනෙන තත්ත්වයක් බව පර්යේෂකයන් පෙන්වා දෙති.
ඉදිරියේදී කුමක් සිදුවේද?
නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ මෙම නව මුහුදු පරිසරය තල්මසුන්ට පමණක් අලුත් ආහාර බිම් ලබාදෙන එකක් නොවේ. කැපලින් වැනි මත්ස්ය විශේෂ, ක්රිල්, තල්මසුන් සහ ධීවර කර්මාන්තය අතර තිබූ සම්බන්ධතාද මෙය වෙනස් කළ හැක.
තල්මසුන් විශාල වශයෙන් පැමිණීම නිසා කැපලින් මත්ස්ය සම්පත මත පීඩනය වැඩි විය හැකි අතර, එය අනෙක් ආහාර දාම සම්බන්ධතා සහ ධීවර කටයුතු කෙරෙහිද බලපෑ හැකි බව පර්යේෂණයෙන් පෙන්වා දේ.
2022 දී ප්රකාශිත තවත් පර්යේෂණයකින්ද නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ ගිම්හාන මුහුදු අයිස් 2003 පමණ වනවිට සම්භාව්ය ලෙස අඩුවී ඇති අතර, එය මුහුදු පරිසර පද්ධතියේ විශාල වෙනසකට හේතු වූ බව පෙන්වා දී තිබිණි. එම පර්යේෂණය බේලීන් තල්මසුන් වැනි උතුරු ප්රදේශවලට පැමිණෙන සතුන් වැඩිවීමත්, නාර්වල් සහ වොල්රස් වැනි සතුන්ගේ අඩුවීමත් අතර සම්බන්ධයක් පෙන්වා දෙයි.
ඒ නිසා නැගෙනහිර ග්රීන්ලන්තයේ සිදුවෙමින් පවතින්නේ “අයිස් දියවීමත් තල්මසුන් පැමිණීමත්” යන සරල කතාවක් නොවේ.
එය උණු වන මුහුදක්, පසුබසින අයිස්, ස්ථාන මාරු වන මත්ස්යයන්, නව ආහාර බිම් සොයා පැමිණෙන දැවැන්ත තල්මසුන් සහ එම වෙනස සමඟ තම පැරණි වාසස්ථාන අහිමි කරගන්නා ආක්ටික් විශේෂ ඇතුළත් මුළු පරිසර පද්ධතියක නැවත සකස් වීමකි.
Frontiers in Marine Science සඟරාවේ පළ වූ මෙම නව අධ්යයනය, දේශගුණික විපර්යාසය ආර්ක්ටික් සාගරයේ ජීවිතය වෙනස් කරන ආකාරය පිළිබඳ තවත් පැහැදිලි සංඥාවක් සපයයි.
