කරදියාන කසළ අංගනය ඉදිරිපිට වේරැස් ගඟේදී පසුගියදා (01) කිඹුලකු මිනිස් මළ සිරුරක් ඇදගෙන යන දර්ශනයක් වාර්තා වීමත් සමඟ කොළඹට ඉතා ආසන්න ජල මාර්ගවල සැඟවී සිටින ගැට කිඹුලන් පිළිබඳ අවධානය යළිත් දැඩි වී තිබේ. පිළියන්දල පොලිසිය සඳහන් කළ පරිදි, එම මළ සිරුර 22 හැවිරිදි තරුණයකුගේ වූ අතර, වනජීවී නිලධාරීන්ගේ සහාය ඇතිව එය ගොඩගෙන තිබිණි.
එය හුදෙක් අහම්බෙන් කොළඹට පැමිණි කිඹුලකුගේ කතාවක් නොවේ. ගැට කිඹුලා හෙවත් Crocodylus porosus කොළඹ අවට තෙත්බිම්, ගංගා, ඇළ මාර්ග සහ කලපු පද්ධතිවල දීර්ඝ කාලයක සිටම ජීවත් වන සතෙකි.
2015 දී පළ වූ ශ්රී ලංකාවේ ගැට කිඹුලන් පිළිබඳ පුළුල් පර්යේෂණයකදී පර්යේෂකයන් ස්ථාන 400ක් පරීක්ෂා කර ගැට කිඹුල් නිරීක්ෂණ 778ක් වාර්තා කර තිබූ අතර, ඒවායින් 154ක් එනම් සියයට 20ක් බොල්ගොඩ ගඟ හා බොල්ගොඩ වැව ආශ්රිතව වාර්තා වී තිබිණි. එම අධ්යයනය ශ්රී ලංකාවේ පැවති ගැට කිඹුල් ගහනය අවම වශයෙන් කිඹුලන් 2,000කට වැඩි බවට ඇස්තමේන්තු කළ අතර, පර්යේෂකයන් එය පවා අවම ඇස්තමේන්තුවක් ලෙස සලකා තිබේ.
එම පර්යේෂණයෙන් කොළඹ හා ඒ අවට ප්රදේශය සම්බන්ධයෙන් විශේෂ කරුණක්ද හෙළිවිය. රාගම, හැඳල, වත්තල සහ මොරටුව, දෙහිවල, වැල්ලවත්ත යන කලාප දෙක ගැට කිඹුල් මිනිස් අන්තර්ක්රියා ඉහළ ප්රදේශ ලෙස හඳුනාගෙන තිබිණි. බොල්ගොඩ ජල පද්ධතියෙන් මඩ ඇළ වැනි ජල මාර්ග හරහා පන්නිපිටිය දෙසටද කිඹුලන් පැමිණෙන බව එම පර්යේෂණයේ සඳහන්ය.
2000ට පෙර කොළඹ තිබූ ජල ලෝකය
අද නාවල, රාජගිරිය, නාරාහේන්පිට සහ කිරුළපන ලෙස අප දකින ප්රදේශ බොහෝ කලකට පෙර මෙතරම් ගොඩනැගිලිවලින් සහ මාර්ගවලින් පිරුණු නගරයක් නොවීය.
නාවල සිට නාරාහේන්පිට දෙසට, විශේෂයෙන් කිරුළපන මාර්ගය අවට, විශාල වගුරුබිම් සහ නොගැඹුරු ජල පද්ධති පැවති කාලය තවමත් පරණ කොළඹවාසීන්ගේ මතකයේ තිබේ. එවැනි පරිසරයක මසුන් ඇල්ලීම වැනි කටයුතු සිදුකළ අය සිටියද, ගැට කිඹුලන් නිතර දක්නට ලැබීම සාමාන්ය දෙයක් නොවීය.
ඒත් එයින් කිඹුලන් එහි නොසිටි බවක් අදහස් නොවේ. බොහෝවිට එහි තිබූ විශාල වගුරු පරිසරය ඔවුන්ට මිනිසුන්ගෙන් ඈත්ව ජීවත් වීමට අවශ්ය ආවරණය සපයා තිබෙන්නට ඇත.
කාලයත් සමඟ කොළඹ ගංවතුර පාලනය, නාගරික සංවර්ධනය සහ ජලය බැසයාමේ පහසුකම් වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා වගුරුබිම් පද්ධතිවල ස්වභාවය වෙනස් විය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඇතැම් තෙත්බිම් විවෘත ජල ප්රදේශ බවට පත්වූ අතර, ඇළ මාර්ග එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ ජාලයක් ලෙස වඩාත් පැහැදිලි විය.
ඒ වෙනස මිනිසුන්ට ජලය කළමනාකරණය කිරීමේ පහසුවක් වුවත්, ජලය මත ජීවත්වන සතෙකු වන ගැට කිඹුලාට එය වෙනත් ආකාරයක අවස්ථාවක් විය හැකිය.
අද බොල්ගොඩ වැවෙන් ආරම්භ වන ජල මාර්ග, වේරැස් ගඟ, ඇළ මාර්ග, දියවන්නාව හා කොළඹ ආශ්රිත අනෙකුත් ජල පද්ධති අතර ගමන් කිරීමට කිඹුලන්ට හැකියාව තිබේ. 2015 පර්යේෂණයද ගැට කිඹුලන් බොල්ගොඩ ජල පද්ධතියේ සිට මඩ ඇළ ඔස්සේ පන්නිපිටිය දෙසට ගමන් කරන බව පෙන්වා දී තිබිණි.
බොල්ගොඩ ගඟ ගැන විශේෂ අවධානයක්
2015 අධ්යයනයේදී බොල්ගොඩ ගඟ හා වැව ආශ්රිතව ගැට කිඹුල් නිරීක්ෂණ 154ක් වාර්තා වීම අහම්බයක් නොවේ. එය පර්යේෂණයට ලක් කළ සියලු ප්රදේශ අතරින් සැලකිය යුතු ඉහළ ප්රමාණයකි.
එම පර්යේෂණයේදී බොල්ගොඩ ජල පද්ධතිය හොඳ කිඹුල් වාසස්ථානයක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබුණද, මිනිස් ජනාවාස ව්යාප්ත වීම, තෙත්බිම් ගොඩකිරීම සහ ගංගා ඉවුරේ වෘක්ෂලතා විනාශය එහි වාසස්ථාන අඩුකරන බව පෙන්වා දී තිබේ. පර්යේෂකයන් බොල්ගොඩ පද්ධතිය තුළ ඇති වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීමේ අවශ්යතාව ද පෙන්වා දී ඇත.
2024දී වනජීවී බලධාරීන්ද කොළඹ ජල මාර්ග පිළිබඳ ජනතාවට අනතුරු ඇඟවූයේ දියවන්නාව, දකුණු බොල්ගොඩ ප්රදේශය සහ කැලණි ගඟ වැනි ජල පද්ධති දිගුකාලීනව කිඹුලන්ගේ වාසස්ථාන බව සඳහන් කරමිනි. එම කිඹුලන් ඉවත් කර වෙනත් ස්ථානවලට ගෙනයාම ස්ථිර විසඳුමක් නොවන බවද වනජීවී සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව පැවසීය.
අපි නොදකින කිඹුලන් කොපමණද?
මෙය මෙම කතාවේ වැදගත්ම ප්රශ්නයකි.
කිඹුලන් ගණනය කිරීම පහසු කාර්යයක් නොවේ. ඔවුන් වැඩි කාලයක් ජලය යට හෝ ඝන වෘක්ෂලතා අතර සැඟවී සිටිය හැකිය. 2015 පර්යේෂකයන්ගේ ඇස්තමේන්තුවද නිරීක්ෂණ හැකියාව, වාසස්ථාන ආවරණය සහ වෙනත් සාධක නිසා සැබෑ ගහනයට වඩා අඩු අගයක් විය හැකි බව සඳහන් කරයි.
එම පර්යේෂණයේ තවත් වැදගත් හෙළිදරව්වක් වූයේ, ජල මාර්ග දෛනික කටයුතු සඳහා භාවිත කළ පුද්ගලයන්ගෙන් අඩක් පමණ තමන් භාවිත කරන ප්රදේශයේ කිඹුලන් සිටින ප්රමාණය පිළිබඳ දැනුවත් නොවීමයි.
ඒ නිසා සමාජ මාධ්යයේ වීඩියෝවකින් එකවර දැවැන්ත කිඹුලකු පෙනී සිටීම යනු එම සත්වයා එදින පමණක් එහි පැමිණි බව නොවේ. සමහර විට වසර ගණනාවක් අපගේ ඇස්වලින් සැඟවී තිබූ සතෙකු පළමුවරට කැමරාවකට හසුවීම විය හැකිය.
ගංවතුරත් කිඹුලන්ගේ ගමන වෙනස් කරයි
කොළඹ හා අවට නිතර ඇතිවන ගංවතුර තත්ත්වයද කිඹුලන්ගේ සංචරණයට බලපාන වැදගත් සාධකයකි.
ජල මට්ටම ඉහළ යන විට ඔවුන්ට සාමාන්ය වාසස්ථානවලින් පිටත ජල මාර්ග වෙත ගමන් කිරීමට පහසුවක් ලැබේ. එසේ පැමිණි කිඹුලකු ජල මට්ටම පහළ ගිය පසුවත් නව ජල මාර්ගයක රැඳී සිටිය හැකිය.
මේ නිසා වත්තල, කැලණිය, කොළඹ සහ නගරයට ආසන්න ප්රදේශවල කිඹුලන් හමුවීම සම්පූර්ණයෙන්ම අසාමාන්ය සිදුවීමක් නොවේ.
මිනිසුන් වැඩිවෙද්දී කිඹුලන්ටත් අවකාශ අඩුවෙයි
ගැට කිඹුලා උග්ර විලෝපිකයෙකු වන අතර ආහාර දාමයේ ඉහළ මට්ටමක සිටියි. එමනිසා විශාල කිඹුලන්ට තමන්ගේම වාස භූමි සීමා පවත්වා ගැනීම වැදගත්ය.
තෙත්බිම් කුඩා වීමත් සමඟ කිඹුලන් අතර තරගය වැඩි විය හැකිය. විශාල හා බලවත් සතුන් විසින් තරුණ හෝ දුර්වල සතුන් පලවා හැරීම සිදුවුවහොත්, ඔවුන් නව වාසස්ථාන සොයා යා හැකිය.
එවැනි ගමනක් අවසානයේදී මිනිසුන් ජීවත් වන නගරයේ ඇළකට හෝ ගංගා කොටසකට පැමිණිය හැකිය.
මිනිසුන් විසින් ජල මාර්ගවලට බැහැර කරන මස්, මාළු සහ අනෙකුත් ආහාර අපද්රව්යද කිඹුලන් ජනාවාස ආසන්නයට ආකර්ෂණය කළ හැකි තවත් අවදානම් සාධකයකි. 2015 අධ්යයනයද කොළඹ හා අවට කිඹුල් වාසස්ථාන ආශ්රිත මිනිස් ක්රියාකාරකම් සහ මස් වෙළෙඳසැල් වැනි කරුණු පිළිබඳ අවධානය යොමු කර තිබිණි.
අද සිට වෙනස් විය යුත්තේ කුමක්ද?
ගැට කිඹුලා නගරයට පැමිණි සතෙකු ලෙස සැලකීමේ දෘෂ්ටිය වෙනස් කළ යුතු කාලය පැමිණ තිබේ.
කොළඹ අවට ජල පද්ධති කිඹුලන්ටද පරිසර පද්ධතියේ කොටසකි. එම ජල මාර්ග භාවිත කරන මිනිසුන්ට එය ජීවිත අවදානමක් විය හැකි බවද අප අමතක නොකළ යුතුය.
එබැවින් විසඳුම විය යුත්තේ සෑම කිඹුලෙකුම අල්ලා ඉවත් කිරීම නොවේ. ජල මාර්ගවල සැබෑ ගහනය පිළිබඳ නව සමීක්ෂණ, ප්රධාන කිඹුල් වාසස්ථාන හඳුනාගැනීම, අනතුරු සහිත ස්ථාන පැහැදිලිව සලකුණු කිරීම, ගංවතුර සමයේදී විශේෂ නිරීක්ෂණ, සහ ජල මාර්ග භාවිත කරන ජනතාව දැනුවත් කිරීම වඩා වැදගත්ය.
2025 දී නිකුත් වූ නිල්වලා ගඟේ මූලික නව සමීක්ෂණයකින්ද කිඹුල් නිරීක්ෂණ තවදුරටත් වාර්තා වූ අතර, ගං ඉවුරු සංවර්ධනය, කසළ දූෂණය සහ මිනිසුන්ගේ ගංගා මත රැකියා රඳා පැවතීම වැනි පැරණි තර්ජන තවදුරටත් පවතින බව පෙන්වා දී තිබේ.
කරදියානේ වේරැස් ගඟේ මෑත සිදුවීම අපට කියා දෙන වැදගත්ම කාරණය මෙයයි.
කොළඹේ ගැට කිඹුලා අලුත් ආගන්තුකයෙකු නොවේ. වෙනස් වී ඇත්තේ කිඹුලා පමණක් නොව, කිඹුලා සහ මිනිසා එකම ජල පද්ධතිය බෙදාගෙන ජීවත් වන ආකාරයයි.
අපි දකින කිඹුලන් සංඛ්යාවට වඩා අපි නොදකින කිඹුලන් කොපමණද යන්න තවමත් පැහැදිලි නැත. එම ප්රශ්නයට පිළිතුර සොයා ගැනීම, ඊළඟ මිනිස් ජීවිතය අහිමි වීමට පෙර සිදු කළ යුතු කාර්යයකි.
