ශ්රී ලංකාවේ නීති ඉතිහාසය උඩුයටිකුරු කළ, සොබාදහමේ සහ පොදු ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම් වෙනුවෙන් අලුත් මාවතක් විවර කළ සුවිශේෂී නඩු තීන්දුවක් පසුගියදා ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය විසින් ප්රකාශයට පත් කරන ලදී. ඒ, කුරුණෑගල දිස්ත්රික්කයේ ඇහැටුවැව ප්රාදේශීය ලේකම් කොට්ඨාසයට අයත් නාකොළගනේ පුරාණ රජමහා විහාරභූමිය ආශ්රිතව සිදු වූ මහා පරිමාණ පරිසර විනාශයට එරෙහිව පරිසර යුක්ති කේන්ද්රය (CEJ) විසින් ගොනු කරන ලද මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සමේ (FR) තීන්දුවයි.
ගරු ජනක් ද සිල්වා විනිසුරුතුමා ප්රමුඛ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරු මඩුල්ල විසින් ලබා දුන් මෙම දීර්ඝ හා සවිස්තරාත්මක තීන්දුව හුදෙක් එක් ප්රදේශයක ඉඩම් ආරවුලකට එහා ගිය, සමස්ත ලාංකීය සමාජයේම ආගමික, සදාචාරාත්මක සහ නීතිමය වගකීම ප්රශ්න කරන්නකි.
සංවර්ධනයේ නාමයෙන් වනාන්තර ගිලගත් ‘අලි මංකඩ’
මෙම නඩුවට පාදක වන්නේ නාකොළගනේ විහාරස්ථානය අවට පිහිටි අක්කර 1500කට ආසන්න සංවේදී වනාන්තර පද්ධතියක් වාණිජ කෘෂිකර්මාන්තය, ගල් හා පස් කැණීම් සඳහා නීතිවිරෝධී ලෙස එළිපෙහෙළි කිරීමයි. විහාරාධිපති වලත්වැවේ රාහුල හිමියන් ඇතුළු පාර්ශවයන් විසින් සිදුකළ මෙම ක්රියාවන් නිසා අවට ගම්මාන රැසක ජීවිකාව වූ ගොවිතැන බිඳ වැටුණු අතර, පාලුකඩවල වැවේ පෝෂක කලාපයට දැඩි හානි සිදු විය. වනාන්තරය මැදින් ඉදිවූ අනවසර විදුලි වැටවල් හේතුවෙන් වයඹ පළාතේ ජීවත් වන සමස්ත අලි ගහනයෙන් 5%ත් 8%ත් අතර ප්රමාණයකගේ පාරම්පරික අලි මංකඩවල් අවහිර වී, ප්රදේශයේ මිනිස්-අලි ගැටුම අතිශය දරුණු මට්ටමකට පත් විය.
නඩුවේදී විහාරාධිපති හිමියන්ගේ ප්රධාන තර්කය වූයේ, ශ්රී වික්රම රාජසිංහ රජු විසින් ලියා දෙන ලද ‘සන්නස් පත්රයක්’ මඟින් මෙම අක්කර දහස් ගණනක භූමිය විහාරයට පවරා ඇති බැවින්, එය තමන් සතු ‘පෞද්ගලික දේපළක්’ (Private Property) වන අතර එහි ඕනෑම සංවර්ධන කටයුත්තක් කිරීමට තමන්ට අයිතියක් ඇති බවයි.
විහාර දේපළ පෞද්ගලික බුදලයක්ද? ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයේ ‘Sui Generis’ අර්ථකථනය
මෙම තීන්දුවේ ඇති වැදගත්ම නීතිමය පූර්වාදර්ශය වන්නේ ‘සංඝික දේපළ’ හෝ ‘විහාරගම් ඉඩම්’ යනු කිසිසේත්ම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ හෝ භාරකරුවන්ගේ පෞද්ගලික දේපළක් නොවන බව තීන්දු කිරීමයි. අධිකරණය මෙහිදී Sui Generis (සුවිශේෂී නීතිමය ස්වභාවයක් ඇති) යන ලතින් නීතිමය සංකල්පය ඉදිරිපත් කරමින් පෙන්වා දුන්නේ, විහාර දේපළ අයත් වන්නේ සමස්ත බෞද්ධ ප්රජාවට සහ ශාසනයට මිස පුද්ගලයෙකුට නොවන බවයි.
තවද, ‘සන්නස් හා පැරණි ඔප්පු පනත’ (Sannas and Old Deeds Ordinance) ප්රකාරව මෙම සන්නස නිසි ලෙස ලියාපදිංචි කර නොමැති බැවින්, එයින් නීතිමය අයිතියක් ඉල්ලීමට විහාරාධිපති හිමියන්ට නොහැකි බව අධිකරණය අවධාරණය කළේය. පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුව ඉදිරිපත් කළ සන්නසේ සිංහල පරිවර්තනය උපුටා දක්වමින් විනිසුරුතුමා පෙන්වා දුන්නේ, සන්නසේම අවසාන කොටසේ “බුදුන් සන්තක දේපළ පෞද්ගලික ප්රයෝජනයට ගැනීම මහා පාපයක්” බව සඳහන් කර ඇති බැවින්, සන්නස මඟින්ම පෞද්ගලික ලාභ ලැබීම තහනම් කර ඇති බවයි. ප්රසිද්ධ ‘එප්පාවල නඩු තීන්දුව’ (Bulankulama Case) උපුටා දක්වමින් ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය කියා සිටියේ, අතීතයේ රජවරුන් පවා ඉඩම්වල හිමිකරුවන් නොව, ජනතාව වෙනුවෙන් ඒවා ආරක්ෂා කළ ‘භාරකරුවන්’ පමණක් වූ බවයි.
නිද්රාශීලී රාජ්ය ආයතන සහ ‘දිගින් දිගටම සිදුවන උල්ලංඝනය’ (Continuing Violation)
වනජීවී දෙපාර්තමේන්තුව, මධ්යම පරිසර අධිකාරිය, වන සංරක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුව සහ බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව ඇතුළු රාජ්ය ආයතන රැසක් මෙම මහා පරිසර විනාශය පිළිබඳ වාර්තා සකස් කර තිබුණද, ක්ෂේත්ර පරීක්ෂණ පවත්වා තිබුණද, වැරදිකරුවන්ට එරෙහිව නිසි නීතිමය පියවර ගැනීමට අසමත් වී තිබුණි. රජයේ නීතිඥවරුන් සහ වගඋත්තරකරුවන් තර්ක කළේ පෙත්සම ගොනු කර ඇත්තේ සිදුවීම වී මාසයක කාලය ඉක්මවීමෙන් පසුව (Time Bar) බැවින් එය නිශ්ප්රභ කරන ලෙසයි.
නමුත් එම තාක්ෂණික තර්කය බිඳ දැමූ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය, පරිසර විනාශය සහ රාජ්ය ආයතනවල නිද්රාශීලී ප්රතිපත්තිය යනු ‘දිගින් දිගටම සිදුවන මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනයක්’ (Continuing Violation) බව ප්රකාශ කළේය.
“නීතියෙන් පවරා ඇති වගකීම් ඉටු නොකර රාජ්ය ආයතන දිගින් දිගටම අකර්මණ්යව සිටීම, ජනතාවගේ මූලික අයිතිවාසිකම් දිගුකාලීනව උල්ලංඝනය කිරීමක්,” යැයි විනිසුරුතුමා එහිදී දැඩිව ප්රකාශ කළේය.
බුදු දහම, පරිසරය සහ Public Trust Doctrine
මෙම නඩු තීන්දුව සරසන තවත් සුවිශේෂී ලක්ෂණයක් වන්නේ පරිසර ආරක්ෂණය පිළිබඳව බෞද්ධ දර්ශනයේ එන ඉගැන්වීම් නීතිමය තීන්දුවකට මනා ලෙස බද්ධ කර තිබීමයි. අධිකරණය මෙහිදී කූටදන්ත සූත්රය, වහ්රෝප සූත්රය සහ අග්ඤඤ සූත්රය උපුටා දක්වමින් ලෝභකම නිසා පරිසරය විනාශ කිරීම සමාජ පිරිහීමට මඟ පාදන බව පෙන්වා දුන්නේය. එමෙන්ම, අරහත් මහින්ද හිමියන් දේවානම්පියතිස්ස රජුට වදාළ ඓතිහාසික ප්රකාශය මෙහිදී නැවත සිහිපත් කෙරිණි.
“මහා රජුනි, පක්ෂීන්ටත් සතුන්ටත් ඔබට ඇති තරම්ම මේ භූමියේ ජීවත්වීමේ අයිතිය ඇත. භූමිය සියලු ජීවීන්ට අයත්ය. ඔබ එහි භාරකරු (Trustee) පමණි.”
මෙම සංකල්පය බටහිර නීතියේ එන Public Trust Doctrine (මහජන භාරකාරත්ව මූලධර්මය) හා සමාන වන අතර, වාතය, ජලය, වනාන්තර සහ ජලාශ රජයේ හෝ පුද්ගලික අයිතිකරුවන්ගේ දේපළ නොව, සමස්ත මානව සංහතියේම පොදු උරුමයන් බව අධිකරණය අවධාරණය කළේය.
පිරිසිදු පරිසරයක ජීවත්වීමේ අයිතිය මූලික අයිතියකි
ලංකා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ මූලික අයිතිවාසිකම් පරිච්ඡේදයේ ‘පරිසර අයිතිය’ ගැන ඍජුවම සඳහන් නොවුණද, 12(1) වගන්තියේ එන ‘නීතියේ සමාන ආරක්ෂාව’ (Equal Protection of the Law) යන්න අර්ථවත් විය යුත්තේ පරිසර ආරක්ෂාවද සහිතව බව ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය මෙහිදී ප්රකාශ කළේය.
“පිරිසිදු හා සෞඛ්ය සම්පන්න පරිසරයක් නොමැතිව වෙනත් කිසිදු මූලික අයිතිවාසිකමක් (ජීවත්වීමේ අයිතිය, සෞඛ්ය අයිතිය, නිවාස හෝ ආහාර අයිතිය) සාර්ථකව භාවිතා කළ නොහැක,” යනුවෙන් ජනක් ද සිල්වා විනිසුරුතුමා සඳහන් කළේ, ලාංකීය පරිසර නීතියට නව ප්රවේශයක් ලබා දෙමිනි.
තීන්දුවේ නියෝග සහ අනාගත බලපෑම
අවසානයේ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය තීන්දු කළේ රාජ්ය ආයතනවල අකර්මණ්යතාවය හේතුවෙන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ ජනතාවට හිමි මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය වී ඇති බවයි. ඒ අනුව වහාම ක්රියාත්මක වන පරිදි:
නාකොළගනේ ප්රදේශයේ නීතිවිරෝධී වනාන්තර විනාශය නැවැත්වීමට,
විහාර ඉඩම්, රාජ්ය වනාන්තර සහ වැව් රක්ෂිත වෙන් වෙන්ව හඳුනාගෙන නිසි සීමා නිර්ණය කිරීමට,
අවහිර වී ඇති පාරම්පරික අලි මංකඩවල් වහාම නිදහස් කර සුරැකීමට,
ජාතික පරිසර පනත සහ වනජීවී පනත උල්ලංඝනය කළ අයට එරෙහිව තරාතිරම නොබලා නීතිය ක්රියාත්මක කිරීමට, රාජ්ය ආයතන වෙත දැඩි නියෝග නිකුත් කෙරිණි.
නාකොළගනේ නඩු තීන්දුව යනු හුදෙක් ලියවිල්ලක් නොවේ, එය ආගමික සළුවලට මුවා වී හෝ බලපුළුවන්කාරකම් මත සොබාදහම මංකොල්ලකන සැමට එරෙහිව නීතිය තැබූ රතු එළියකි. පරිසරය රැකගැනීම යනු හුදෙක් නීතිමය ප්රශ්නයක් නොව, එය අනාගත පරම්පරාව වෙනුවෙන් ඉටුකළ යුතු සදාචාරාත්මක, ආගමික සහ මානවීය වගකීමක් බව මෙමඟින් සමස්ත දේශයටම මතක් කර දී ඇත.
